Słownik filumenistyczny
Słownik stanowi kompendium pojęć, terminów i nazw własnych używanych w filumenistyce i oparty jest na „Małym słowniku obiektów filumenistycznych” opracownym przez J. Romaszkan.
Arkusik filumenistyczny – pamiątkowe wydawnictwo w formie ozdobnej ulotki, najczęściej wielkości pocztówki, niezawierające reprodukcji etykiety zapałczanej. Niewłaściwa nazwa bloczka filumenistycznego.
Bloczek filumenistyczny – pamiątkowe wydawnictwo (np. z okazji wystawy) zawierające reprodukcję etykiety zapałczanej.
Błędnodruk – rodzaj odpadu drukarskiego (makulatury drukarskiej) z błędami powstałymi w czasie druku, np. etykiety zalane i zabrudzone farbą, na zagiętym papierze.
Buklety – etykiety książeczkowe, zapałki książeczkowe.
Całostka filumenistyczna – etykieta wydrukowana bezpośrednio na tekturze tworzącej konstrukcje pudełka zapałczanego.
Draska – nazwa regionalna potarki.
Dupleks – patyczki zapałczane z dwubarwną główką.
Dziesiątek – jednostka handlowa zawierająca 10 pudełek opakowanych papierem, zwana także kostką. Często z naklejoną etykietą średnią tzw. kostkową.
Etykieta banderolowa – etykieta o kształcie wydłużonego prostokąta, przeznaczona do oklejania czterech (czasami trzech) powierzchni bocznych pudełka szufladowego lub całej powierzchni pudełka o kształcie walca.
Etykiety eksportowe – etykiety naklejane na pudełka z zapałkami przeznaczonymi na eksport, zawierające najczęściej tekst w języku kraju, do którego są wysyłane.
Etykiety fabryczne – etykiety o rysunku charakterystycznym dla określonej fabryki, noszą przeważnie cechy nalepki towarowej. Często wznawiane.
Etykiety jednopłaszczyznowe – etykiety naklejane tylko na jedną płaszczyznę pudełka zapałczanego, dzielą się na etykiety wierzchnie i spodówki.
Etykiety kominkowe – etykiety o wymiarach większych od gabinetowych, używane na pudełka ze specjalnie długimi zapałkami tzw. Kominkowymi.
Etykiety książeczkowe – etykiety wydrukowane na tekturze (kartonie) stanowiącym okładkę zapałek książeczkowych, zwane także bukletami (nazwa pochodzi od angielskiego słowa booklet – książeczka).
Etykiety odmaczane – etykiety zdejmowane z pudełek poprzez odmaczanie.
Etykiety okolicznościowe – etykiety lub serie wydane w związku z wydarzeniem politycznym, kulturalnym, rocznicą historyczną, imprezą sportową itp.
Etykiety pakietowe – etykiety przeznaczone na opakowania zbiorcze (np na „dziesiątki”, „kamienie”) ale nie przeznaczone do użytku indywidualnego nabywcy.
Etykiety pionowe – etykiety, które mają dłuższy bok pionowy.
Etykiety poziome – etykiety, które mają dłuższy bok poziomy.
Etykiety reklamowe – etykiety spełniające funkcję ogłoszenia reklamowego.
Etykiety specjalne – etykiety o wielkościach i kształtach różnych od etykiet normalnych, przeznaczone na specialne asortymenty zapałek – np. liliputy, fajkowe, turystyczne, kominkowe etc.
Etykiety wielopłaszczyznowe – etykiety osłaniające więcej niż jedną powierzchnię opakowania zapałczanego, dzielą się na całoski, etykiety banderolowe i książeczkowe.
Etykiety zdejmowane – etykiety odklejane (odmaczane) z pudełek.
Gross – inna nazwa opakowania handlowego „kamień”, zawierającego 12 tuzinów (144) pudełek.
Kamień – jednostka handlowa zawierająca 25 „dziesiątków” (czyli 250 pudełek zapałek) ułożonych w 5 rzędach po 5 dziesiątek lub 12 tuzinów („gross” czyli 144 pudełka). Pudełka zapałek opakowane w papier, często z naklejoną etykietą wielką.
Karton – opakowanie pośrednie zapałek książeczkowych, zawiera zwykle 24 książeczki
Karton – opakowanie pośrednie zawierające 5 kamieni.
Klasyki – polskie etykiety zapałczane wydane przed utworzeniem Polskiego Monopolu Zapałczanego, to jest wydane przed 1926 rokiem.
Kostka – potoczna nazwa opakowania zawierającego dziesięć (dziesiątek) lub tuzin pudełek zapałek.
Liliputy – etykiety o wymiarach znacznie mniejszych od etykiet normalnych (np. 27 x 40 mm).
Łebek (łepek) – koniec patyczka zapałki pokryty kulistą lub wydłużoną warstwą masy zapałczanej, często barwiony na różne kolory.
Makulatura filumenistyczna – odpady poligraficzne powstające podczas druku i cięcia etykiet – np. błędnodruki, niedodruki, przesunięcia kolorów, nierówne cięcie.
Nadruk – dodatkowy tekst lub element graficzny na etykietach pochodzących ze starych zapasów (np. nadruk „Impregnowane”).
Niedodruki – rodzaj makulatury filumenistycznej powstający przy druku etykiet, oznacza się brakiem jednego lub kilku kolorów.
Okładka – zewnętrzna część opakowania zapałek książeczkowych, jeżeli posiada nadruk to stanowi jednocześnie etykietę książeczkową.
Okładki – niewłaściwa nazwa etykiet książeczkowych.
Pochewka – część pudełka szufladkowego, w którym umieszczona jest szufladka. Na zewnętrznej części pochewki naklejane są etykiety zapałczane.
Potarka – bok pudełka lub opakowania zapałek książeczkowych pokryty warstwą masy zapałczanej potarkowej, służąca do pocierania zapałki w celu zapalenia.
Próby – odbitki etykiet wykonane z pojedynczych klisz dla ustalenia ostatecznego wzoru, bądź odbitki z pełnych form drukarskich, sporządzone w toku produkcji w celu kontroli lub ustalenia barw. Nie mylić z próbami produkcyjnymi.
Próby produkcyjne – etykiety wykonane podczas produkcji doświadczalnej lub prototypowej, w nakładzie znacznie niższym niż normalny ale normalnie rozpowszechniane.
Przedruki – nadruk zmieniający poprzedni tekst etykiety np. zmiana ceny, liczby zapałek.
Seria – zestaw etykiet o tym samym temacie lub motywie rysunkowym i układzie graficznym. Seria może się składać z etykiet kilku fabryk.
Skrzynia – jednostka handlowa zawierająca 240 tyś. Zapałek – 5000 pudełek po 48 zapałek lub 3750 pudełek po 64 zapałki.
Spodówki – etykiety naklejane na zewnętrzną stronę dna pudełka zapałczanego, mają najczęściej charakter reklamowy.
Szufladka – część pudełka szufladkowego wysuwana z pochewki przeznaczona na patyczki zapałczane.
Tuzin – jednostka handlowa zwierająca 12 pudełek zapałek (przeważnie eksportowych), opakowanych papierem, często z naklejoną etykietą średnią.
Usterki druku – nieznaczne zmiany wyglądu etykiety powstałe przypadkowo albo w wyniku uszkodzenia lub zużycia formy drukarskiej.
Wznowienie – ponowne wydanie etykiety o tym samym lub tylko nieznacznie zmienionym rysunki i układzie graficznym.
Zapałki bengalskie – zapałki z większym od normalnego wydłużonym łebkiem, palącym się kolorowym, jasnym płomieniem.
Zapałki bezpieczne – zwane także szwedzkimi (od kraju gdzie rozpoczęto ich produkcję), zapalające się przez potarcie o potarkę, w przeciwieństwie do zapałek używanych pierwotnie (zapałek fosforowych), zapalających się o każdą szorstką powierzchnię.
Zapałki chryzantemowe – zapałki z wydłużonym łebkiem, palącym się często kolorowym płomieniem i pryskające gwiazdkami podobnie jak zimne ognie.
Zapałki fajkowe – ok 1,5 razy dłuższe i grubsze od zapałek zwykłych, dające większy płomień i palące się dłużej ułatwiając zapalenie fajki.
Zapałki fosforowe – dawny typ zapałek pocieranych, których łebek zawierał fosfor. Zapalenie zapałki następowało w wyniku starcia warstwy ochronnej izolującej fosfor od dostępu powietrza. Można je było zapalać pocierając o każdą powierzchnie – bardzo niebezpieczne ze względu na łatwość samozapalenia.
Zapałki gabinetowe – rodzaj zapałek luksusowych, w pudełkach znacznie większych od zwykłych (np. ok 21,2 x 7 x 2 cm) z kolorowymi patyczkami i łebkami.
Zapałki impregnowane – zapałki o patyczkach nasyconych środkiem chemicznym przeciwdziałającym żarzeniu się zwęglonej części zapałki.
Zapałki kominkowe – zapałki o długości ok 20-30 cm, przeznaczone do zapalania ognia w kominkach.
Zapałki książeczkowe – zapałki z tektury lub taśmy drewnianej w formie grzebienia, umocowane w kartonowej okładce, dwa lub więcej razy załamanej. Zwane także bukletami.
Zapałki kuchenne – zapałki w dużych pudełkach zawierających 200 i więcej zapałek, przeznaczone do użytku w gospodarstwie domowym. Zwane także gospodarskimi lub domowymi.
Zapałki luksusowe – ogólna nazwa zapałek najwyższego gatunku, o starannie wykonach pudełkach i patyczkach (z barwnymi łebkami) – należą do nich między innymi zapałki gabinetowe, kominkowe, chryzantemowe i inne.
Zapałki maczane – jedne z pierwszych zapałek, które zapalano poprzez zanurzenie w stężonym kwasie siarkowym.
Zapałki parafinowane – zapałki, których patyczki od strony łebka nasycone zostały parafiną w celu ułatwienia przenoszenia się płomieni z łebka.
Zapałki reklamowe – zapałki produkowane na zlecenie firm i instytucji w celach reklamowych i promocyjnych. Nie przeznaczone do sprzedaży, nie mają wydrukowanej ceny.
Zapałki siarkowe – zapałki dziś już nie produkowane, w skład ich łebka wchodziła siarka. Trujące!
Zapałki specjalne – zapałki przeznaczone do celów specjalnych np. przemysłowych, dla wojska, służb ratownictwa morskiego. Należą do nich np. zapałki wodoodporne, termiczne.
Zapałki sportowe – nazwa asortymentu zapałek polskich wprowadzonych w 1966 roku. Wielkość pudełka zbliżona do połowy pudełka zapałek gabinetowych.
Zapałki sztormowe – zapałki posiadające poniżej normalnego łebka przedłużenie z masy zapałczanej długości ok 2 cm umożliwiające palenie się zapałki nawet przy silnym wietrze.
Zapałki szwedzkie – inna nazwa na zapałki bezpieczne.
Zapałki termiczne – zapałki specjalne dla potrzeb przemysłowych, wytwarzające bardzo wysoką temperaturę umożliwiające zapalenia np. masy termicznej (termitu) stosowanej przy łączeniu szyn. Zwane także zapałkami termitowymi.
Zapałki turystyczne – nazwa asortymentu zapałek polskich wprowadzonych w 1966 roku. Zapałko o wydłużonym kształcie pudełka, zbliżonym wielkością do połowy pudełka zapałek gabinetowych.
Zapałki wieczne – zapałki ze specjalnej masy przeznaczone do wielokrotnego zapalania (podobno do 600 zapłonów). Patent wykupiony przez I.Kreugera, właściciela szwedzkiego koncernu zapałczanego i następnie nie realizowany z obawy przed konkurencją wobec klasycznych zapałek.
Zapałki wodoodporne – rodzaj zapałek specjalnych niewrażliwych na wilgoć, przeznaczone dla potrzeb ratownictwa morskiego, wojska, turystyki.
Zapałki zwykłe – zapałki powszechnego użytku, w Polsce o wymiarach pudełek od 45 x 36 x 17 mm do 50 x 38 18,5 mm i wymiarach patyczków 38 i 44m w ilościach 48 lub 64 sztuki w pudełku.